Մեղրին և նրա շրջակայքը բացառիկ դիրք ունեն Հայաստանում։ Երևանի հայաստանյան մայրաքաղաքից գրեթե 400 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող Մեղրու համայնքը ֆիզիկապես առանձնացված է հեռավոր հարավային Սյունիքի մարզի մնացած հատվածից և հասանելի է միայն երկու մայրուղիներով, որոնք անցնում են բարձր լեռնանցքներով՝ համապատասխանաբար Քաջարան և Կապան քաղաքներից հարավ։ Մեղրու համայնքը քիչ բնակեցված է, նրա 11,377 բնակիչների մեծամասնությունը (ըստ 2011 թվականի հայկական մարդահամարի) կենտրոնացած է Մեղրի և Ագարակ քաղաքներում, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի մոտ 4,500 բնակիչ։ Համայնքում է գտնվում նաև Հայաստանի միակ սահմանային անցակետը Իրանի հետ։ (Ադրբեջանը պարբերաբար պնդում է, որ սահմանային տարածքը իրենց պատկերացրած «Զանգեզուրի միջանցքի» մասն է կազմում։) Այս գործոնները Մեղրին դարձնում են գերագույն ռազմավարական նշանակություն ունեցող հայկական պետության համար։
2020 թվականի երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմում Հայաստանի պարտությունից հետո Մեղրին դարձել է Ադրբեջանի սպառնալիքների թիրախ, քանի որ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը պնդում է 2020 թվականի հրադադարի համաձայնագրի իր մեկնաբանությունը՝ «Զանգեզուրի միջանցքը» իրականացնելու համար։ Ալիևը պահանջում է, որ Հայաստանը թույլ տա ազատ տարանցում Ադրբեջանի հիմնական տարածքի և նրա անկլավ Նախիջևանի միջև՝ առանց հայ պաշտոնյաների կամ սահմանապահների վերահսկողության։ (Փոխարենը Ադրբեջանը առաջարկում է, որ երթուղին վերահսկի ԱԴԾ-ն՝ Ռուսաստանի ներքին հետախուզական ծառայությունը։) Ադրբեջանի ագրեսիվ հռետորաբանությունը Մեղրիի շուրջ ռազմական հարձակման վախեր է առաջացրել, որոնք ուժեղացել են Ադրբեջանի կողմից 2023 թվականի սեպտեմբերին Ղարաբաղը ռազմական զավթելուց և էթնիկ զտումից հետո։
Չնայած աճող լարվածությանը՝ Մեղրիում այսօր խուճապի կամ համատարած մոտալուտ անվտանգային մտահոգությունների քիչ նշան կա։ Տեղացիները շարունակում էին ապրել իրենց կյանքով հիմնականում այնպես, ինչպես միշտ, իսկ հանգիստ ձմեռային ամիսները օգնում էին ցրել հաղորդված անհանգստությունը Բաքվի՝ Ղարաբաղը զավթելուց հետո մոտալուտ ադրբեջանական հարձակման վերաբերյալ։ Մեղրիի 30-ամյա փոքր բիզնեսի սեփականատեր Աննան[1] նկարագրեց «Զանգեզուրի միջանցքի» շուրջ անորոշությունը որպես բնակիչների մեծամասնության գլխավոր մտահոգություն։ «Մեր մեծ մտահոգությունն այն է, եթե ադրբեջանցի զինվորներ լինեն հայկական հողում այստեղ՝ վերահսկելով միջանցքը», — ասաց նա։ Աննայի համար մտահոգությունն այն էր, որ «եթե մենք [Ադրբեջանին] տանք միջանցքը, և նրանց զինվորներն այստեղ լինեն, նրանք կարող են այնուհետև հարձակում սկսել [Մեղրիի վրա]», չնայած նա նաև խոստովանեց, որ Ադրբեջանն ամեն դեպքում կարող է հարձակվել նրանց վրա։ Աննան նաև նշեց, որ չի ցանկանում, որ որևէ երրորդ կողմ ներգրավվի միջանցքում տեղում՝ լինի դա ռուս, ամերիկացի, եվրոպացի, թե այլ անձնակազմ։ «Միջանցքում պետք է ներկա լինի միայն հայկական բանակը», — ասաց Աննան։
Թեև Մեղրու համայնքում կա զգալի ռուսական ռազմական և սահմանային անվտանգության ենթակառուցվածք, Մեղրիի շուրջ գործող ռուսական անցակետերը և տեղաշարժի սահմանափակումները քիչ են։ Հյուսիսից (Քաջարանի կողմից) Մեղրի մտնելիս չկան ռուսական կետեր կամ անցակետեր՝ ո՛չ գործող, ո՛չ լքված։ Մեղրի քաղաքից հենց հարավ գտնվում է դատարկ ռուսական անցակետ, իսկ Մեղրիից եկող ճանապարհի և Արաքս գետի/Իրանի սահմանին զուգահեռ ընթացող ճանապարհի հատման կետում կա խոշոր՝ անձնակազմով ռուսական սահմանային կետ։ Աննան նշեց, որ նախկինում Մեղրու շրջանում ավելի շատ գործող ռուսական անցակետեր և պահակային կետեր կային, բայց դրանց թիվը նվազել է վերջին մեկ-երկու տարում։ Ռուսական անձնակազմ երևում էր Արաքսի ճանապարհի երկայնքով ձգվող սահմանային ցանկապատը վերանորոգելիս, իսկ մեկ այլ ռուսական սահմանային կետ գտնվում է Արաքսի ճանապարհից դեպի Ագարակ քաղաք տանող շրջադարձի մոտ։ Իհարկե, Ագարակի Իրանի հետ սահմանային անցակետում կա խոշոր ռուսական/հայկական բազա։ Դեպի արևելք՝ Արաքսի ճանապարհից դեպի Ալվանք գյուղ տանող շրջադարձի մոտ կա ռուսական սահմանային կետ։
Ռուսական և հայկական ուժերի կողմից ակտիվորեն սահմանափակված միակ բնակեցված տարածքը Նռնաձոր գյուղն է՝ Մեղրու համայնքի ամենաարևելյան բնակավայրը (Ադրբեջանի հիմնական տարածքի ուղղությամբ)։ Գյուղ տանող շրջադարձից մոտ 6 կիլոմետր դեպի արևմուտք գտնվող խոշոր համատեղ ռուսական/հայկական սահմանապահ բազան արգելափակում է բոլոր մուտքերը կամ հետագա շարժումը դեպի արևելք տանող ճանապարհով։ Բազա հասնելուն պես ԱՎԻ-ի հետազոտողներին ինչպես ռուս, այնպես էլ հայ սահմանապահները տեղեկացրին, որ Նռնաձորը «սահմանային գոտի» է, որը պահանջում է ԱԱԾ-ի հատուկ թույլտվություն, որը ստանալու համար տևում է «առնվազն երկու շաբաթ»։ Նման իրավիճակ Մեղրու համայնքի ոչ մի այլ վայրում չի հանդիպել։
Հնարավոր է՝ ամենակարևորը, Մեղրու համայնքում սոցիալ-տնտեսական պայմանները լավ են և բարելավվում են՝ շնորհիվ տարածաշրջանի հանքարդյունաբերության առատության և Իրանի հետ միջազգային առևտրի կենտրոնի կարգավիճակի։ Տեղացիները ոգևորություն և խանդավառություն էին ցուցաբերում մի շարք ընթացիկ նախագծերի վերաբերյալ, հատկապես Իրանի հետ նոր ճանապարհների և ընդլայնված առևտրային օբյեկտների շարքի վերաբերյալ։ Ագարակի քաղաքապետի տեղակալ Արմեն Սամվելյանը մանրամասն նկարագրեց ԱՎԻ-ին հսկայական, բազմափուլ ճանապարհային նախագիծը, որը կվերափոխի Իրանի սահմանի և Սիսիանի միջև ընկած ողջ ճանապարհային ցանցը, որտեղից Հայաստանի գլխավոր հյուսիս-հարավ մայրուղին շարունակվում է դեպի Երևան։ Անցյալ ամիս իրանական ընկերությունները սկսեցին $215 միլիոն արժողությամբ ճանապարհային նախագծի շինարարությունը Ագարակի և Քաջարանի լեռնանցքի միջև. իրանական ճանապարհաշինական խմբերը տեսանելի էին ճանապարհի վրա՝ կատարելով նախնական աշխատանքներ։ Այս նախագիծը հսկայական աշխատանքների շարքի առաջին փուլն է, որը ակնկալվում է ավարտել 2030 թվականին — Սամվելյանի խոսքով՝ դրանք ավարտելուց հետո Իրանի սահմանից Երևան հասնելու ժամանակը, որը ներկայումս տևում է մոտ յոթ ժամ, կկրճատվի հինգի։ Ընթացքի մեջ է նաև սահմանին գտնվող Հայաստան-Իրան համատեղ մաքսատան չափի և թողունակության խոշոր արդիականացման նախագիծ՝ ներկայիս մաքսային ստուգման ճանապարհը մեկ գոտուց չորս գոտու ընդլայնելով։ «Մենք բոլորս անհամբեր սպասում ենք [այս նախագծերի] ավարտին», — ասաց Սամվելյանը։
Լեհվազ գյուղում՝ Մեղրու համայնքի բնակչության չափով երրորդ խոշորագույն բնակավայրը (2011 թվականի մարդահամարով 571 մարդ), տեղացիները լավատես էին պայմանների վերաբերյալ։ «Հիանալի գյուղ է, մարդիկ նույնիսկ այստեղ են տեղափոխվում այլ տարածքներից աշխատանքի համար», — ասաց Արթուրը՝ 30-ականների սկզբի խանութի սեփականատեր Լեհվազում։ Արթուրը նշեց, որ ի տարբերություն Հայաստանի շատ գյուղերի՝ Լեհվազի երիտասարդությունը չի հեռանում գյուղից և մնում է տեղում. այս պնդումն ընդգծվում էր մերձակա դեռահաս տղաների խմբի կողմից, որոնցից մեկը ավելացրեց, որ «Լեհվազը շատ որակյալ գյուղ է»։ Արթուրը ասաց, որ ինքը և Լեհվազի մյուս բնակիչները «շատ ոգևորված» են նոր ճանապարհային նախագծերով և դրանց բերած հնարավորություններով։ Նույնիսկ Ագարակի 65-ից 89 տարեկան տղամարդկանց մի խումբ խոստովանեց, որ չնայած իրենց բողոքներին (հիմնականում այնպիսիք, ինչպիսիք տարածված են Հայաստանի ցանկացած գյուղական վայրում այդ սերնդի մոտ)՝ տեղում աշխատատեղերի պակաս չկա։ «Եթե աշխատանք ես ուզում, հեշտությամբ կարող ես գտնել», — ասաց նրանցից մեկը։
Չնայած Հայաստանի այլ տարածքներում ռուս սահմանապահների հետ լարվածությանը և Երևանում ու հայ հանրության շրջանում ռուսական կառավարության նկատմամբ աճող անհավանությանը և անվստահությանը՝ Մեղրիում ռուսական ներկայության վերաբերյալ մտահոգությունները սուր չեն։ Մեղրիի և նրա շրջակա գյուղերի բնակիչները ընտելացել են ռուսական ներկայությանը, քանի որ նրանք երբեք այլ բան չեն ճանաչել. Իրանի սահմանը հսկելու համար ռուսական զորքերի մասին դեռևս գործող համաձայնագիրը ստորագրվել է 1992 թվականի սեպտեմբերին՝ Խորհրդային Միության փլուզումից մեկ տարի չանցած։ Փոքր բիզնեսի սեփականատեր Աննան նշեց, որ «ռուս [սահմանապահները] այստեղ են եղել իմ ամբողջ կյանքում. սա ինձ համար լիովին նորմալ է և ինձ չի անհանգստացնում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նրանք խանգարում են տեղաշարժի ազատությանը»։ Ագարակի քաղաքապետի տեղակալ Սամվելյանը նմանապես նշեց, որ «ռուս սահմանապահները ներկա են իմ ամբողջ կյանքում, և դա լիովին նորմալ է. [նրանց ներկայությունը] ինձ ընդհանրապես չի անհանգստացնում»։ Մյուս տեղացիները գրեթե միանման պատասխաններ էին տալիս, որոշները նույնիսկ հենց հարցը տարօրինակ էին համարում։
Բնականաբար, ինչպես Մեղրին, այնպես էլ Ագարակը դեռևս որոշ խնդիրներ ունեն, որոնցից շատերը բնորոշ են հայկական գավառական քաղաքներին։ Ագարակի բնակելի շենքերի մեծ մասը գազ չունի. նրանց միացված են գազատարներ, բայց գազ դրանցով չի հոսում՝ պարզ չեն պատճառները։ Սամվելյանը նաև մանրամասնեց տարածաշրջանային էլեկտրական գծերի և ջրի զտման հետ կապված խնդիրները՝ նշելով, որ առաջինները սկիզբ են առնում խորհրդային ժամանակներից, հաճախ ֆիզիկապես քայքայվում են և փոխարինման կարիք ունեն։ Այնուամենայնիվ, տեղացիները մեծ մասամբ հայտարարում էին, որ գոհ են Հայաստանի կառավարության գործունեությունից իրենց տարածաշրջանում և զգում են, որ Երևանը իրենց ուշադրության է արժանացնում։ Սամվելյանը նշեց, որ ինքը անձամբ Երեւանում 20 տարի ապրելուց հետո վերադարձել է Ագարակ, քանի որ իրեն առաջարկել էին քաղաքի վարչակազմում պաշտոն, հենց այն պատճառով, որ տեսել է քաղաքում պայմանների բարելավում և ազգային մակարդակով տարածաշրջանը շարունակելու զարգացնելու իրական քաղաքական կամք։ Աննան նմանապես նշեց, որ հիմնականում վստահում է կառավարությանը՝ Մեղրիի հանդեպ ուշադրություն դարձնելու և բնակիչների մտահոգությունները լսելու հարցում, և որ քաղաքի մարդկանց մեծամասնությունը նույն կերպ է զգում։ Նա վկայակոչեց տարածքում նոր ջրամբարի վերջին կառուցումը որպես օրինակ այն բանի, թե ինչպես է կառավարությունը պատասխանել Մեղրիի բնակիչների կողմից իշխանություններին բարձրացված կոնկրետ խնդրին. նրա խոսքերով՝ «եթե այստեղ խնդիր ունենք, [կառավարությունը] արագ լուծում է այն»։ Տարածաշրջանի նկատմամբ միջազգային ուշադրության աճը, հատկապես հարևան Իրանի հետ կապերի և առևտրի աճի տեսքով, նույնպես օգնել է մեղմել տեղացիների մտահոգությունները Ադրբեջանից բխող հնարավոր անվտանգային խնդիրների վերաբերյալ։ Ընդհանուր առմամբ, Մեղրու համայնքի բնակիչների տեսակետները ներկայիս սոցիալ-տնտեսական պայմանների վերաբերյալ հիմնականում դրական էին։
